Rys historyczny Sekcji
Wśród 29 sekcji naukowych wymienionych na stronie internetowej Polskiego Towarzystwa Chemicznego zdecydowana większość koncentruje się wokół określonej tematyki badawczej, stanowiącej specjalność współtworzących je członków. Wyjątkiem są – co oczywiste – Sekcja Młodych, ale również Sekcja Historii Chemii. Powód jest prosty: w Polsce osoby, które zawodowo zajmują się historią nauk chemicznych, można zliczyć na palcach jednej ręki, a są one związane z Instytutem Historii Nauki im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów PAN w Warszawie. W Sekcji reprezentuje go prof. Halina Lichocka. Większość członków Sekcji to jednak głównie pracownicy naukowi wyższych uczelni, dla których profil jej działalności mieści się w zakresie pozazawodowych, hobbystycznych zainteresowań.
Przewodniczący:
1977-1979 prof. Zdzisław Wojtaszek (Uniwersytet Jagielloński)
1980-2010 prof. Roman Mierzecki (Uniwersytet Warszawski)
2011-2012 vacat
2013-2016 dr Marcin Dolecki (Instytut Historii Nauki PAN)
2017-2021 vacat
2022- dr hab. Jacek Wojaczyński (Uniwersytet Wrocławski)
Działalność Sekcji Historii Chemii PTChem wiąże się nieodłącznie z nazwiskiem prof. Romana Mierzeckiego (1922-2023), którego sylwetka – z okazji jubileuszu setnych urodzin – przedstawiona została w pierwszym numerze „Wirtualnego Orbitala” [1-4]. Prof. Mierzecki przez 30 lata był przewodniczącym sekcji (w latach 1980-2012) i prawdziwym motorem jej działań. Cennym źródłem informacji o pierwszych kilkunastu latach jej aktywności jest artykuł jego autorstwa zamieszczony w Kwartalniku Historii Nauki i Techniki w 1992 roku [5].
Sekcję Historii Chemii PTChem powołano do życia podczas posiedzenia Zarządu Głównego PTChem 10 listopada 1977 roku [5,6]. Jej pierwszym przewodniczącym został prof. Zdzisław Wojtaszek (1915-1980), ówczesny dyrektor Instytutu Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Skład zarządu uzupełnili doc. Roman Mierzecki (wiceprzewodniczący), dr Andrzej Lewenstam (sekretarz; obaj z Uniwersytetu Warszawskiego) i dr Stefan Zamecki (Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN w Warszawie). Po śmierci prof. Wojtaszka, R. Mierzecki przejął kierowanie pracami sekcji, początkowo jako p.o. przewodniczącego, a od 1982 roku jako przewodniczący. Do sekcji przynależność zadeklarowało początkowo blisko 50 osób, później ta liczba wzrosła do ok. 75. Wśród założonych zadań wymieniano gromadzenie materiałów w celu opracowania biografii, historii instytucji i osiągnięć technologicznych, przygotowywanie opracowań przedstawiających rozwój pojęć chemicznych, referatów i artykułów rocznicowych oraz popularyzatorskich [6]. Tematyka prac miała dotyczyć głównie historii chemii w Polsce i kilka inicjatyw zakończyło się sukcesem, np. wydanie pracy zbiorowej o Karolu Olszewskim, zorganizowanie obchodów 200-lecia chemii na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1983 roku czy opracowanie historii polskiej terminologii chemicznej. Ważnym aspektem działalności członków sekcji były referaty wygłaszane na spotkaniach w poszczególnych ośrodkach, a przede wszystkim na współorganizowanych przez nich konferencjach tematycznych.
I Sympozjum Historyków Chemii, którego organizatorami były Zakład Historii Nauk Ścisłych IHNOiT PAN i Sekcja Historii Chemii PTChem, miało miejsce w Warszawie w 1979 roku i obejmowało 10 wystąpień. Z kolei w 1984 roku w Karpaczu odbyła się I Szkoła Historii Chemii, której celem miało być poszerzenie grona osób prowadzących wykłady z tego zakresu na polskich uczelniach wyższych oraz pogłębienie ich wiedzy [5]. Współorganizowały ją, obok Sekcji Historii Chemii, Instytut Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego i Wydział Chemii Uniwersytetu Warszawskiego. Głównym tematem Szkoły był historyczny rozwój pojęć chemicznych. Inicjatywa spotkała się z dużym zainteresowaniem i przerodziła się w cykliczną kilkudniową konferencję organizowaną w rytmie dwuletnim z udziałem 35-50 osób, z ponad 20 wystąpieniami. W Karpaczu odbyły się cztery Szkoły Historii Chemii w latach 1984-1990, część z udziałem gości zagranicznych. Tematyka wiodąca obejmowała historię procesów technologicznych i metod badawczych, rozwój polskiego przemysłu chemicznego oraz szkół naukowych [5,7]. Kolejne spotkanie, już jako V Seminarium Historii Chemii, zorganizowane w 1993 roku w Pieczyskach k. Koronowa kontynuowało przedstawienie polskich szkół naukowych [8]. Znaczna część wygłoszonych referatów została później opublikowana.
Sekcja aktywnie współdziałała z:
- Komitetem Historii Nauki i Techniki PAN;
- Sekcją Historii Chemii Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego;
- Sekcją Dydaktyki Chemii PTChem;
- Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie;
- Biblioteką Towarzystwa [5].
Warto wspomnieć też o współpracy międzynarodowej, której efektem był m.in. udział w sympozjach organizowanych przez niemieckich i czeskich historyków chemii. Członkowie Sekcji – prof. Zdzisław Wojtaszek, prof. Roman Mierzecki i prof. Halina Lichocka – byli przedstawicielami Towarzystwa w Grupie Roboczej Historii Chemii Federacji Europejskich Towarzystw Chemicznych (również powstałej w 1977 roku) i uczestniczyli w niektórych organizowanych przez nią konferencjach [2,5].
Po okresie dużej aktywności Sekcji Historii Chemii jej działalność stopniowo ulegała ograniczeniu. Niestety, zmarło już wiele osób aktywnie działających w Sekcji, wygłaszających referaty podczas Szkół Historii Chemii, autorów publikacji i książek - w tym gronie są: prof. Rajmund Sołoniewicz (1929-1993), prof. Iwo Pollo (1927-2005), doc. Roman Bugaj (1922-2009), prof. Krystyna Kabzińska (1928-2014), prof. Ignacy Z. Siemion (1932-2015), prof. Józef Hurwic (1911-2016), dr Wrócisława Bergandy (1942-2021), doc. Michalina Dąbkowska (1921-2021), prof. Witold Wacławek (1938-2020), prof. Stefan Zamecki (1936-2022), prof. Roman Mierzecki (1922-2023), który kierował jeszcze pracami Sekcji do 2010 roku.
Od tego czasu funkcja przewodniczącego pozostawała nieobsadzona, z krótkim okresem, kiedy jej pełnienia podjął się dr Marcin Dolecki z Instytutu Historii Nauki PAN (zrezygnował w 2016 roku). Próbą zmiany tej sytuacji były przeprowadzone w 2021 roku wybory, w wyniku których przewodniczącym został dr hab. Jacek Wojaczyński z Wydziału Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego, który obecnie kieruje pracami Sekcji, wspomagany przez wiceprzewodniczącego – prof. Karola Kacprzaka z Wydziału Chemii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i sekretarza – prof. Marcina Góreckiego z Instytutu Chemii Organicznej PAN w Warszawie.
Elementem aktywności Sekcji jest udział w organizacji i obradach połączonej Sekcji Dydaktyki i Historii Chemii podczas dorocznych zjazdów naukowych PTChem. Warto jednak zaznaczyć, że oprócz tego w ramach zjazdów odbywają się też sesje okolicznościowe, związane z obchodzonymi rocznicami (np. 100-lecie PTChem, jubileusze oddziałów, rok Marii Skłodowskiej-Curie).
Zakończone zostały prace nad Słownikiem Biograficznym Chemików Polskich pod auspicjami Polskiej Akademii Umiejętności, koordynowane przez prof. Halinę Lichocką. W poszczególnych ośrodkach biogramy opracowywały kilkuosobowe zespoły. Są zatem w Polsce osoby, którym nieobca jest tematyka historii chemii. Jest ona zresztą ważna dla każdego chemika, choć nie wszyscy zdają sobie z tego sprawę. Jeśli ktoś przeprowadzał jakiś chemiczny eksperyment – syntezę, pomiar, to niezależnie od tego, czy było to rok temu, czy przed godziną, stał się on już częścią historii chemii. Opisując wyniki badań w publikacjach, pracach dyplomowych lub doktorskich wszyscy używamy czasu przeszłego – tak, jak historycy. Poza tym, oczywiście, wszyscy korzystamy z odkryć, metod, rozwiązań technicznych, które opracowali nasi poprzednicy, niektóre nie tak dawno, inne - parę stuleci temu. Warto czasem zwrócić na to uwagę, warto uświadamiać studentów, skąd pochodzi wiedza, którą próbujemy im z różnym skutkiem wpoić. Nie trzeba sięgać w przeszłość bardzo odległą. Czas umyka szybko i wiele spraw ulatuje z pamięci.
Serdecznie zapraszamy wszystkich zainteresowanych do udziału w pracach Sekcji Historii Chemii!
Literatura:
[1] J. Sadlej, Wirtualny Orbital, 2022, 1, 24-27.
[2] H. Lichocka, Wirtualny Orbital, 2022, 1, 28-31.
[3] J. C. Dobrowolski, Wirtualny Orbital, 2022, 1, 32-35.
[4] L. Fuks, Wirtualny Orbital, 2022, 1, 36.
[5] R. Mierzecki, Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 1992, 37, 157-167.
[6] S. Zamecki, Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 1979, 24, 180-181.
[7] W. Bergandy, Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 1990, 35, 653-657.
[8] R. Sołoniewicz, Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, 1993, 38, 194-196.
Tekst jest zmodyfikowaną wersją artykułu dra hab. Jacka Wojaczyńskiego, który ukazał się w „Wirtualnym Orbitalu” nr 2/2022, str. 26.
